Pochwała historii krytycznej

 

W niezwykle ciekawym wywiadzie z minister Magdaleną Gawin (tutaj), który nadesłał mi R., mowa jest o dwóch rodzajach historii: krytycznej i heroicznej. Proces, który mamy okazję obserwować jest niczym innym jak przejściem od historii (ponoć) nadmiernie krytycznej do historii heroicznej, gdyż jak mówi minister: ponadto słabością [historii krytycznej] jest brak umiejętności mitologizacji pewnych wątków historii narodowej. Kiedy mówię o „mitologizacji”, nie mam na myśli przekłamań, ale raczej kreowanie narracji oddziałujących na zbiorową wyobraźnię. Z tym mam największy kłopot: nie znoszę historii heroicznej.

Z mojego punktu widzenia, mówi do Was antropolog kultury, tylko pierwsza z historii jest historią naukową, ta druga pozostaje rodzajem literatury na granicy fiction i non-fiction, która w zależności, kto ją czyta może być niegroźna, ale równie dobrze może okazać się skrajnie niebezpieczna. Historia krytyczna odrzuca uogólnienia, dostrzega jednostkowe czyny: dobre i złe, historia heroiczna operuje na poziomie wielkich konstruktów teoretycznych: narodu, państwa, etnosu.

Dlaczego więc uważam, że historia heroiczna tu i teraz, to znaczy nad Wisłą w drugim dziesięcioleciu XXI wieku, jest niebezpieczna? Bo to, o czym opowiada styka się z innymi zjawiskami, których gwałtowną eskalację widzimy wokół siebie.

Po pierwsze, z wprowadzeniem do codziennego języka, słów, które mają odbierać innym szacunek. Nie jest oczywiście tak, że brak szacunku jest zjawiskiem objawiającym się Deus ex machina. Nie, gdzieś podskórnie zawsze istnieje język, który ma obrażać i ludzie, którzy we wszystkim i we wszystkich widzą wrogów. Przez lata, wraz ze swoimi lękami i kompleksami, byli spychani na margines, teraz – w czasie dobrej zmiany – wreszcie mogą mówić otwartym tekstem. Brak szacunku zyskuje poklask, przechodząc do języka przywódców politycznych i pozostając bezkarnym, nie w znaczeniu prawnym, ale moralnym i obyczajowym. Nikt nie potępia nazywania sędziów kolesiami, ba, ta obelżywa wypowiedź nagradzana jest oklaskami.

Po drugie, na dysponentów i spadkobierców historii heroicznej kreuje się środowiska skrajne. W ten przedziwny sposób chuligani stają się prawdziwymi patriotami a bojówkarze tatuujący sobie inicjały Adolfa Hitlera – wzorcowymi Polakami. O ile historia krytyczna wykluczała ich ze wspólnoty ze względu na przeszłość, o tyle dzisiaj są włączeni w główny nurt mówienia o Polsce. Język braku szacunku, czyli język, którym posługują się na co dzień, okazuje się być językiem powszechnie akceptowalnym. Palenie kukły Żyda staje się drobnym incydentem, a wykidajło jednego z lubelskich klubów bryluje w telewizji publicznej jako polityk. Podwyższenie poziomu i usprawiedliwienie agresji w życiu publicznym to także konsekwencja historii bezkrytycznej.

Pomija się w historii heroicznej wydarzenie, moim zdaniem, kluczowe dla rozumienia polskiej polityki (gdy czyta się wspomnienia i dzienniki z tamtych lat, to ono jest tą największą z traum), to jest tchórzliwą ucieczkę władz i dowódców wojskowych najpierw ze stolicy, a potem z kraju we wrześniu 1939 roku. Historia heroiczna opowiada tylko o bohaterstwie, w historii krytycznej jest miejsce na opowieść o końcu rojeń o wielkiej i niezwyciężonej Polsce. Dziś, gdy snują się znów całkiem na serio mrzonki o Międzymorzu i gdy narasta przyzwolenie na rządy niedemokratyczne, wciąż powinno się wspominać o tym jak się kończy wspaniałe Dwudziestolecie. Jak bardzo ów koniec nie nadaje się do „mitologizacji”.

(Dopisane: kwintesencją „mitologizacji” mogą być słowa owego wykidajły wygłoszone na marszu 7 maja: Każdy z was jest rotmistrzem Pileckim w swojej wsi, miasteczku, na ławce przed klatką schodową bloku).

 

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s