
Carlo Levi, Chrystus zatrzymał się w Eboli, tłum. Luiza Krolczuk, Anna Wójcicka, Materia 2026
Algorytm czasem bywa mądry. Podsunął mi nieznane dotychczas wydawnictwo i pięknie (biała okładka, czarno-białe zdjęcie, czerwone detale) zaprojektowaną serię próz.
To chyba w „Upiorze” Łukasza Kozaka pojawia się teza o zapomnianym, czy wypartym filarze kultury europejskiej, jakim była przedchrześcijańska, ludowa wizja rzeczywistości, w której granicę świata widzialnego i niewidzialnego nie były ostatecznie wyznaczone. W latach trzydziestych ubiegłego wieku na całkiem jeszcze sporych obszarach Europy, pojawiały się obrzędy, zwyczaje i mitologie, które można by uznać za ostańce starej kultury – w kolejnych dziesięcioleciach wraz z wymieraniem ich nosicieli (takich jak ostatni polski płanetnik) przechodziły w świat baśni albo opisów etnografów.
W tamtych czasach takim regionem była Bazylikata (ówcześnie Lukania), na tyle odległa od Rzymu czy nawet Neapolu, nie mówiąc o Mediolanie czy Turynie, że dla faszystowskich władz stanowiła odpowiednik Syberii, miejsce zsyłki. Tak właśnie trafił tam autor.
„Chrystus zatrzymał się w Eboli” i dalej już nie zaszedł w górskie okolice Bazylikaty. To właśnie metafora owej pogańskości, na którą narzekają miejscowi księża. Sceptyczny Carlo Levi mimo wszystko jest nią zafascynowany: zapisuje zaklęcia miłosne, historie o wilkołakach, zwyczaje prostych ludzi.
Chrystus zatrzymał się, ale dotarła tam jego matka, Czarna Madonna z Viggiano, potężna i pradawna bogini, której łaska decydowała o losach zasiewów, suszy, deszczu i głodzie. Opisywana przez Carlo Leviego przypomina Demeter albo Kybele, i wcale nie jest skłonna nachylać się nad ludzką biedą.
Czytam Leviego jako etnograf, ale to rozdziały o klasach społecznych, o władzy i o pogardzie są najbardziej aktualne. Polem, w którym widać dokładnie jak dzieli się społeczeństwo, okazuje się medycyna.
Okolice są malaryczne, ludzie niedożywieni, dzieci zapadają wcześnie na jaglicę – dla lokalnych lekarzy, miejscowej elity, nie stanowi to żadnego problemu. Chłopi są po prostu niewidoczni, nie należą do tego samego świata, co klasa średnia. Póki płacą – pozoruje się leczenie, biednym pozwala się umrzeć. Jedna z pierwszych zasad, którą chcą wpoić autorowi miejscowi notable brzmi: najpierw zapłata, potem lekarz wyjmuje stetoskop.
Ten stosunek elit (przy czym „elita” to pojęcie umowne, czasem chodzi o mniejsze ubóstwo) do innych: biednych, marginalizowanych, migrantów – bardzo wyraźnie rysuje się też dzisiaj.
Szczególnie jeden fragment porusza. Siostra autora przyjeżdża do Matery, tego obowiązkowego dziś punktu objazdówek po południowych Włoszech, otaczają ją chmary dzieci, żebrzących o chininę. Może już lepsza ta gentryfikacja.
Carlo Levi – to wyczuwa się w jego książce – pisze żarliwie. Staje po stronie chłopów nie z powodu ideologii, ale empatii. Nie ogląda ich zza biurka antropologa jako dziwnych okazów, ale chce być pośród nich, pisać w ich imieniu.
Sprawdzam w Wikipedii. Jest pośród nich: pochowany w Aliano (książkowym Gagliano).
